Οδηγός ακρόασης
Η αλβανική ισο-πολυφωνία εξηγείται
Πώς λειτουργεί η αλβανική ισο-πολυφωνία: οι σόλο φωνές, το διατηρούμενο ισοκράτημα που ονομάζεται ίσο, ο βορράς και ο νότος της παράδοσης, και τι λέει η UNESCO γι' αυτήν.
Κράτησε τη θέση σου στο σόου ↗Τι είναι
Η ισο-πολυφωνία είναι αλβανικό λαϊκό τραγούδι σε πολλές φωνητικές γραμμές ταυτόχρονα, με μια χορωδία να κρατά ένα ισοκράτημα από κάτω. Η Wikipedia την περιγράφει ως πολυφωνικό τραγούδι με χορωδιακά μέρη ισοκρατήματος και πολλές τοπικές παραλλαγές. Η UNESCO λέει ότι αποδίδεται κυρίως από άνδρες τραγουδιστές και συνοδεύει γάμους, κηδείες, γιορτές του θερισμού, θρησκευτικές τελετές και φεστιβάλ, μεταξύ των οποίων το λαϊκό φεστιβάλ στο Αργυρόκαστρο. Αυτό το εύρος έχει σημασία για τους ακροατές: η ίδια μουσική γραμματική εξυπηρετεί και τη χαρά και τη θλίψη, οπότε η διάθεση ενός τραγουδιού προέρχεται από τα λόγια και την ερμηνεία, όχι από τη φόρμα.
Οι φωνές
Η UNESCO περιγράφει τραγούδια που αποτελούνται από δύο σόλο μέρη, μια μελωδία και μια αντιμελωδία, πάνω από ένα χορωδιακό ισοκράτημα. Η Wikipedia δίνει τα παραδοσιακά ονόματα: ο marrës, η πρώτη φωνή ή «αυτός που παίρνει», ξεκινά· ο kthyes ή pritës, «αυτός που γυρίζει», απαντά· και σε ορισμένες νότιες περιοχές μια τρίτη σόλο φωνή, ο hedhës ή «αυτός που εκτοξεύει», προσθέτει ένα στρώμα που δημιουργεί τετραφωνικό τραγούδι. Το τετραφωνικό τραγούδι περιγράφεται ως ειδικότητα της Λαμπερίας. Όταν ακούτε, προσπαθήστε να ακολουθήσετε την πρώτη φωνή, μετά την απάντηση, και αντιμετωπίστε τα υπόλοιπα ως ένα πλέγμα γύρω τους.
Το ισοκράτημα που ονομάζεται ίσο
Η λέξη ίσο δίνει στην παράδοση το όνομά της. Η UNESCO αναφέρει ότι σχετίζεται με το ίσον της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής, το ισοκράτημα που συνοδεύει το μέλος. Στους Τόσκηδες του νότου, το ισοκράτημα είναι συνεχές και ψάλλεται στη συλλαβή ε, με τους ψάλτες να εναλλάσσουν την αναπνοή τους ώστε η νότα να μη σταματά ποτέ. Στους Λιάπηδες μερικές φορές ψάλλεται ως ρυθμικός τόνος πάνω στα λόγια του τραγουδιού. Η Wikipedia προσθέτει ότι οι ποικιλίες χωρίς ισοκράτημα είναι σπάνιες σήμερα, και ότι οι τραγουδιστές φωνάζουν φράσεις όπως «Μπένι ίσο», που σημαίνει «κάντε το ίσο».
Βόρεια και νότια
Η UNESCO διακρίνει το αλβανικό λαϊκό τραγούδι σε δύο ευρείες υφολογικές ομάδες: τους Γκέγκηδες του βορρά και τους Τόσκηδες και Λιάπηδες του νότου. Η πιο γνωστή πολυφωνία ανήκει στον νότο. Η Wikipedia απαριθμεί τέσσερις νότιες περιοχές με τα δικά τους ύφη, Λαλερία ή Μυζεκιά, Τοσκερία, Τσαμερία και Λιαπεριά, και αναφέρει μια συναφή μορφή σε βόρειες περιοχές όπως το Πέσκοπι και η Μαλέσια. Ένα ύφος, το pleqërishte, τραγουδιέται από άνδρες στη Λιαπεριά γύρω από το Αργυρόκαστρο και χαρακτηρίζεται από αργό τέμπο, χαμηλό τονικό ύψος και μικρή έκταση.
Πόσο παλιό είναι;
Κανείς δεν μπορεί να το χρονολογήσει με ακρίβεια. Η Wikipedia αναφέρει ότι οι ρίζες μπορεί να βρίσκονται στο πολυφωνικό vajtim, έναν νότιο θρήνο για τους νεκρούς, και ότι πολλοί μελετητές τοποθετούν την παράδοση στην εποχή των Θρακο-Ιλλυριών, επικαλούμενοι χαρακτηριστικά όπως η πεντατονική δομή και οι κραυγές και οι φωνές της. Πρόκειται για επιχείρημα βασισμένο σε μουσικά στοιχεία, όχι για τεκμηριωμένη ιστορία, επομένως αντιμετωπίστε τον ισχυρισμό περί μεγάλης αρχαιότητας ως θεωρία. Αυτό που είναι τεκμηριωμένο είναι η επιτόπια έρευνα και το αρχείο του φεστιβάλ: το Εθνικό Φεστιβάλ Λαογραφίας του Gjirokastër περιλαμβάνει πολυφωνικά τραγούδια από το 1968.
Μια παράδοση υπό πίεση
Η UNESCO ανακήρυξε την αλβανική λαϊκή ισοπολυφωνία το 2005 και την ενέγραψε στον Αντιπροσωπευτικό της Κατάλογο το 2008. Η ίδια εγγραφή προειδοποιεί για απειλές: τη φτώχεια, την έλλειψη νομικής προστασίας και οικονομικής στήριξης, και τη μετανάστευση των νέων από τα χωριά προς τις πόλεις και το εξωτερικό. Η μετάδοσή της, επισημαίνει, βασίζεται πλέον σε επαγγελματίες λαϊκούς καλλιτέχνες και όχι στην οικογένεια. Αυτός είναι εν μέρει ο λόγος που μια οργανωμένη βραδιά όπως η Albanian Night έχει σημασία, και που αξίζει να αφουγκραστεί κανείς το ισοκράτημα προτού αρχίσουν οι σόλο γραμμές.
Ακούγοντάς το ζωντανά στα Τίρανα
Το γραφείο τουρισμού των Τιράνων περιγράφει πώς η «Αλβανική Νύχτα» αξιοποιεί την παράδοση. Στη μέση της σκηνοθετημένης γαμήλιας τελετής, η ατμόσφαιρα αλλάζει ξαφνικά και ο γάμος δίνει τη θέση του σε μια σκηνή πένθους που τραγουδιέται πολυφωνικά, χωρίς όργανο. Το γραφείο καλεί τους ακροατές να αναλογιστούν γιατί αυτού του είδους η μουσική έγινε στοιχείο της κληρονομιάς της UNESCO. Προετοιμαστείτε αναγνωρίζοντας τα τρία επίπεδα που περιγράφονται παραπάνω: τις κύριες φωνές, την απάντηση και το ισοκράτημα. Πιθανότατα θα παρατηρήσετε το ισοκράτημα τελευταίο, γιατί βρίσκεται κάτω από τα πάντα, αλλά μόλις το ακούσετε δεν μπορείτε να σταματήσετε να το ακούτε.
Πηγές