Luistergids
Albanese iso-polyfonie uitgelegd
Hoe Albanese iso-polyfonie werkt: de solostemmen, de aangehouden drone genaamd iso, het noorden en zuiden van de traditie, en wat UNESCO erover zegt.
Reserveer een plek bij de show ↗Wat het is
Iso-polyfonie is Albanese volkszang in meerdere lijnen tegelijk, waarbij een koor een drone eronder aanhoudt. Wikipedia beschrijft het als meerstemmige zang met koor-drone-partijen en vele regionale varianten. UNESCO zegt dat het vooral door mannelijke zangers wordt uitgevoerd en begeleiding biedt bij bruiloften, begrafenissen, oogstfeesten, religieuze vieringen en festivals, waaronder het volksfestival in Gjirokastër. Dat bereik is belangrijk voor luisteraars: dezelfde muzikale grammatica dient zowel vreugde als verdriet, dus de sfeer van een lied komt uit de woorden en de uitvoering, niet uit de vorm.
De stemmen
UNESCO beschrijft liederen die bestaan uit twee solopartijen, een melodie en een tegenmelodie, boven een koor-drone. Wikipedia geeft de traditionele namen: de marrës, de eerste stem of nemer, begint; de kthyes of pritës, de keerder, antwoordt; en in sommige zuidelijke regio's voegt een derde solostem, de hedhës of lanceerder, een laag toe die er vierstemmige zang van maakt. Vierstemmige zang wordt beschreven als een specialiteit van Labëria. Probeer bij het luisteren de eerste stem te volgen, dan het antwoord, en beschouw de rest als een weefsel eromheen.
De drone genaamd iso
Het woord iso geeft de traditie haar naam. UNESCO zegt dat het verwant is aan het ison van de Byzantijnse kerkmuziek, de drone die de zang begeleidt. Bij de Tosken in het zuiden is de drone continu en wordt hij op de lettergreep e gezongen, waarbij de zangers hun ademhaling zo afwisselen dat de toon nooit stopt. Bij de Labs wordt hij soms gezongen als een ritmische toon op de woorden van het lied. Wikipedia voegt toe dat varianten zonder drone vandaag zeldzaam zijn, en dat zangers zinnen roepen zoals Béni iso, wat maak de drone betekent.
Noord en zuid
UNESCO verdeelt het Albanese volksgezang in twee brede stilistische groepen: de Ghegen van het noorden en de Tosken en Labs van het zuiden. De bekendste polyfonie behoort tot het zuiden. Wikipedia vermeldt vier zuidelijke regio's met eigen stijlen, Lalëria of Myzeqe, Toskëria, Çamëria en Labëria, en noemt een verwante vorm in noordelijke gebieden zoals Peshkopi en Malësia. Eén stijl, pleqërishte, wordt door mannen in Labëria rond Gjirokastër gezongen en kenmerkt zich door een langzaam tempo, lage toonhoogte en klein bereik.
Hoe oud is het?
Niemand kan het precies dateren. Wikipedia zegt dat de wortels mogelijk liggen in het meerstemmige vajtim, een zuidelijke klaagzang voor de doden, en dat veel geleerden de traditie in het Thraco-Illyrische tijdperk plaatsen, met verwijzing naar kenmerken zoals de pentatonische structuur en de kreten en uitroepen. Dat is een argument op basis van muzikaal bewijs, geen gedocumenteerde geschiedenis, dus beschouw de bewering van grote oudheid als een theorie. Wat gedocumenteerd is, zijn het veldwerk en het festivalarchief: het Gjirokastër National Folklore Festival programmeert sinds 1968 polyfone liederen.
Een traditie onder druk
UNESCO riep de Albanese volks-iso-polyfonie in 2005 uit en schreef haar in 2008 in op zijn Representatieve Lijst. Dezelfde vermelding waarschuwt voor bedreigingen: armoede, een gebrek aan wettelijke bescherming en financiële steun, en de migratie van jongeren van dorpen naar steden en het buitenland. De overdracht, zo stelt men, berust nu op professionele volksartiesten in plaats van op de familie. Dat is mede waarom een geënsceneerde avond zoals Albanian Night ertoe doet, en waarom het de moeite loont om naar de drone te luisteren voordat de sololijnen beginnen.
Live beleven in Tirana
Het toerismebureau van Tirana beschrijft hoe Albanian Night de traditie gebruikt. Midden in de geënsceneerde bruiloft slaat de sfeer plotseling om en maakt de bruiloft plaats voor een rouwscène die polyfoon wordt gezongen, zonder instrument. Het bureau nodigt luisteraars uit om stil te staan bij de vraag waarom dit soort muziek een UNESCO-erfgoedstatus verwierf. Bereid u voor door de drie hierboven beschreven lagen te herkennen: de leidende stemmen, het antwoord en de drone. U zult de drone waarschijnlijk het laatst opmerken, omdat hij onder alles ligt, maar zodra u hem hoort, kunt u hem niet meer niet horen.
Bronnen