Przewodnik audio
Albańska izo-polifonia wyjaśniona
Jak działa albańska izo-polifonia: głosy solowe, utrzymywany dron zwany iso, północ i południe tradycji oraz co mówi o niej UNESCO.
Zarezerwuj miejsce na spektaklu ↗Co to jest
Izo-polifonia to albański śpiew ludowy na kilku liniach jednocześnie, z chórem utrzymującym dron pod spodem. Wikipedia opisuje go jako śpiew wieloliniowy z chóralnymi partiami dronowymi i wieloma wariantami regionalnymi. UNESCO podaje, że wykonują go głównie mężczyźni i towarzyszy on weselom, pogrzebom, świętom żniwnym, uroczystościom religijnym i festiwalom, w tym festiwalowi folklorystycznemu w Gjirokastrze. Ten zakres ma znaczenie dla słuchaczy: ta sama gramatyka muzyczna służy zarówno radości, jak i żałobie, więc nastrój pieśni pochodzi ze słów i wykonania, a nie z formy.
Głosy
UNESCO opisuje pieśni złożone z dwóch partii solowych, melodii i kontrmelodii, nad chóralnym dronem. Wikipedia podaje tradycyjne nazwy: marrës, pierwszy głos lub biorący, zaczyna; kthyes lub pritës, zwracający, odpowiada; a w niektórych regionach południowych trzeci głos solowy, hedhës lub wyrzucający, dodaje warstwę, która tworzy śpiew czterogłosowy. Śpiew czterogłosowy jest opisany jako specjalność Labërii. Słuchając, spróbuj podążać za pierwszym głosem, potem za odpowiedzią, a resztę traktuj jako splot wokół nich.
Dron zwany iso
Słowo iso nadało tej tradycji nazwę. UNESCO podaje, że jest spokrewnione z isonem bizantyjskiej muzyki cerkiewnej — burdonem towarzyszącym śpiewowi. U Toskòw z południa burdon jest ciągły i śpiewany na sylabie e, a śpiewacy przeplatają oddechy tak, by dźwięk nigdy nie ucichł. U Labów bywa śpiewany jako rytmiczny ton do słów pieśni. Wikipedia dodaje, że odmiany bez burdonu są dziś rzadkie, a śpiewacy wykrzykują frazy takie jak Béni iso, czyli „czyń burdon".
Północ i południe
UNESCO dzieli albański śpiew ludowy na dwie szerokie grupy stylistyczne: Gegów z północy oraz Toskòw i Labów z południa. Najbardziej znana polifonia należy do południa. Wikipedia wymienia cztery południowe regiony o własnych stylach — Lalëria czyli Myzeqe, Toskëria, Çamëria i Labëria — oraz wspomina o pokrewnej formie na obszarach północnych, takich jak Peshkopi i Malësia. Jeden ze stylów, pleqërishte, śpiewają mężczyźni w Labërii w okolicach Gjirokastry; cechuje go wolne tempo, niska wysokość dźwięku i niewielka rozpiętość.
Jak stara jest ta tradycja?
Nikt nie potrafi jej dokładnie datować. Wikipedia podaje, że korzenie mogą tkwić w wielogłosowym vajtim — południowym lamencie za zmarłymi — i że wielu badaczy umieszcza tę tradycję w epoce tracko-iliryjskiej, powołując się na takie cechy, jak struktura pentatoniczna oraz zawołania i okrzyki. To argument z przesłanek muzycznych, nie udokumentowana historia, więc tezę o wielkiej starożytności należy traktować jako teorię. Udokumentowane są natomiast badania terenowe i festiwalowa kronika: Narodowy Festiwal Folklorystyczny w Gjirokastrze prezentuje pieśni polifoniczne od 1968 roku.
Tradycja pod presją
UNESCO ogłosiło albańską ludową polifonię iso w 2005 roku, a w 2008 wpisało ją na Listę Reprezentatywną. Ten sam wpis ostrzega przed zagrożeniami: ubóstwem, brakiem ochrony prawnej i wsparcia finansowego oraz migracją młodych ludzi ze wsi do miast i za granicę. Przekaz — jak czytamy — opiera się dziś na zawodowych artystach ludowych, a nie na rodzinie. To między innymi dlatego znaczenie ma wieczór taki jak Albanian Night i dlatego warto wsłuchać się w burdon, zanim zaczną się linie solowe.
Na żywo w Tiranie
Biuro turystyczne Tirany opisuje, jak Albanian Night wykorzystuje tę tradycję. W środku inscenizowanego wesela nastrój nagle się zmienia i wesele ustępuje scenie żałoby śpiewanej polifonicznie, bez żadnego instrumentu. Biuro zachęca słuchaczy, by zastanowili się, dlaczego ten rodzaj muzyki stał się dziedzictwem UNESCO. Przygotuj się, rozpoznając trzy opisane wyżej warstwy: głosy prowadzące, odpowiedź i burdon. Prawdopodobnie burdon zauważysz na końcu, bo leży pod wszystkim — ale gdy go usłyszysz, nie przestaniesz go słyszeć.
Źródła